Yenidoğan Sarılığı: Değer Kaç Olmalı, Işık Tedavisi Ne Zaman Gerekir?

Bebeklerin büyük çoğunluğunda, doğumdan sonraki ikinci ya da üçüncü gün cilt ve gözlerin beyaz kısmı hafifçe sararır. Buna fizyolojik sarılık denir. Genellikle 3–5. günlerde en yüksek düzeye ulaşır ve sağlıklı, zamanında doğmuş bebeklerde 1–2 hafta içinde kendiliğinden geçer. Sarılık için herkese uyan tek bir "normal değer" yoktur. Aynı sayı, 1 günlük bir bebek için tedavi gerektirirken 4 günlük bir bebek için tamamen beklenen bir değer olabilir.

Taburcu olduktan birkaç gün sonra "bebeğim sarardı" diyerek gelen anne babaların aklındaki ilk soru genellikle şudur: "Kaç olursa tehlikeli?" Kısa cevap şu: Bebeğe ve bebeğin saatine göre değişir. Nedenini aşağıda anlatıyoruz.

Bebekler neden sararır?

Anne karnındaki bebeğin kanında, oksijeni daha az olan ortama uyum sağlamak için daha fazla kırmızı kan hücresi bulunur. Doğumdan sonra bu fazlalık hızla yıkılır ve ortaya sarı renkli bir madde olan bilirubin çıkar. Bilirubini vücuttan atan karaciğer ise ilk günlerde henüz tam kapasiteyle çalışmaz. Böylece bilirubin kanda birikir ve cilde sarı rengini verir.

Yani çoğu bebekte bu bir hastalık değil, bir geçiş dönemidir. Bizim işimiz, hangi bebeğin bu sınırı aştığını kaçırmamak.

Sarılık değeri neden tek bir sayıyla değerlendirilmez?

Doktorunuz bilirubin değerine bakarken üç bilgiyi birlikte kullanır:

• Bebeğin saat cinsinden yaşı: Bilirubin ilk günlerde doğal olarak yükseldiği için tedavi sınırı da her geçen saatle birlikte yükselir. Bu yüzden sonuçlar gün değil saat bazında yorumlanır.
• Doğum haftası: 38. haftadan önce doğan bebeklerde tedavi daha düşük değerlerde başlatılır. 35. haftadan önce doğan bebekler için ayrı tablolar kullanılır.
• Risk etkenleri: Anne ile bebek arasında kan grubu uyuşmazlığı, G6PD enzim eksikliği, ağır enfeksiyon (sepsis) ya da kandaki albüminin düşük olması tedavi sınırını aşağı çeker. Doğumda oluşan büyük kafa şişliği (sefal hematom) ise sınırı değiştirmez ama sarılığın daha çok yükselmesine yol açabilir.

Hekimler bu üç bilgiyi, uluslararası rehberlerdeki grafiklerde birlikte değerlendirir. Forumlarda paylaşılan "sarılık 15'i geçerse hastaneye yatılır" gibi kurallar bu yüzden yanıltıcıdır. Sizin bebeğiniz için anlamlı olan, doktorunuzun bu grafiğe göre verdiği karardır.

Ölçüm nasıl yapılır?

İlk değerlendirme çoğu zaman alına ya da göğse tutulan bir cihazla, ciltten (transkutan) yapılır. Bu yöntem ağrısızdır ve tarama için oldukça kullanışlıdır. Sonuç tedavi sınırına yakınsa, kesin değeri öğrenmek için topuktan ya da damardan kan alınır.

Gözle değerlendirme yanıltıcı olabilir. Sarılık baştan ayaklara doğru yayılma eğilimindedir. Sarılığın karın ve bacaklara inmesi değerin yükseldiğine işaret edebilir. Ancak oda ışığı ve bebeğin ten rengi bu değerlendirmeyi zorlaştırır. Şüphe duyduğunuzda tahmin etmeyin, ölçtürün.

Hangi sarılık normal değildir?

Dışkının rengine ayrıca dikkat edin. Yenidoğanın dışkısı sarı, hardal rengi ya da yeşil olabilir. Bunların hepsi normaldir. Ancak soluk, beyazımsı dışkı ile birlikte görülen sarılık, safra yollarında bir tıkanıklığa işaret edebilir. Safra yolu tıkanıklığında (biliyer atrezi) ameliyat ilk 1–2 ayda yapıldığında sonuçlar çok daha iyidir. Soluk bir dışkı görürseniz fotoğrafını çekip beklemeden doktorunuza gösterin.

Emzirme ve sarılık: İki ayrı durum

Anne sütüyle beslenen bebeklerde sarılık iki farklı şekilde görülebilir. Bu ikisi sık karıştırılır.

Yetersiz beslenmeye bağlı sarılık ilk hafta içinde ortaya çıkar. Süt henüz tam gelmediyse ya da bebek etkili emzirilemiyorsa, bebek bilirubini dışkıyla yeterince atamaz. Bu durumda çözüm emzirmeyi bırakmak değil, artırmaktır. Bebeğin günde 8–12 kez emzirilmesi önerilir. Gerekirse emzirme danışmanından destek alınır ve doktorunuzun önerisiyle ek besin verilir. Bebeğin dördüncü-beşinci günden itibaren günde en az 6 bez ıslatması ve dışkısının sarıya dönmesi, yeterli beslendiğini gösteren iyi işaretlerdir.

Anne sütü sarılığı ise ilk haftadan sonra fark edilir ve iyi beslenen, kilo alan, sağlıklı bebeklerde görülür. Anne sütündeki bazı maddelerin bilirubinin atılmasını yavaşlatmasıyla ilişkilidir. Birkaç hafta, bazen 2–3 ay sürebilir. Diğer nedenler dışlandıktan sonra emzirmeye devam edilir. Çoğu durumda tedavi gerekmez.

Fototerapi ne zaman ve nasıl yapılır?

Bilirubin değeri, bebeğin yaşına ve risk durumuna göre belirlenen tedavi sınırına ulaştığında ışık tedavisi (fototerapi) başlanır. Bebek, gözleri bantla korunarak ve sadece bezi kalacak şekilde özel mavi ışık altına yatırılır. Bu ışık, ciltteki bilirubini idrar ve dışkıyla atılabilecek bir yapıya dönüştürür.

• Tedavi çoğu zaman 1–2 gün sürer. Süre, bilirubinin düşüş hızına göre belirlenir.
• Tedavi süresince emzirmeye devam edilir. Emzirmek için bebek ışıktan kısa süreliğine çıkarılabilir ve 2–3 saatte bir beslenir.
• Bilirubin, tedavi sırasında ve bittikten sonra belirli aralıklarla tekrar ölçülür. Tedavi kesildikten sonra değer bir miktar yükselebilir. Bu genellikle beklenen bir durumdur.

Çok yüksek değerlerde ya da kan grubu uyuşmazlığına bağlı hızlı yükselişlerde daha yoğun tedavi gerekebilir. Bu bebekler Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitesinde yakından izlenir. Kan değişimi gibi ileri tedavilere bugün nadiren ihtiyaç duyulur.

Evde sık yapılan yanlışlar

• Şekerli su ya da su vermek: Sarılığı azaltmaz. Bebeğin mideyi doldurup daha az süt almasına yol açar ve durumu kötüleştirebilir. İlk altı ayda bebeğe anne sütü ya da mama dışında sıvı verilmez.
• Sarı örtü, sarı tülbent, altın takmak: Bilirubin üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Zararsız görünür ama sarılığın izlenmesini ertelediği için risklidir.
• Kontrol randevusunu atlamak: Bilirubin genellikle taburculuktan sonra en yüksek düzeye ulaşır. Bu kontrol çoğu zaman taburculuktan sonraki 1–3 gün içine planlanır, verilen günü kaçırmayın.
• Uyuyan bebeği beslenme için uyandırmamak: Sarı bebekler daha uykulu olabilir. İlk günlerde 3 saatten uzun uyuyan bebeği beslenmek için uyandırın.

Uzayan sarılık: İki haftayı geçerse ne yapılmalı?

Zamanında doğmuş bir bebekte iki haftadan, erken doğmuş bir bebekte üç haftadan uzun süren sarılığa uzamış sarılık denir. Bu durumda bebek muayene edilir ve kanda bilirubinin hangi türünün yüksek olduğuna bakılır. Çoğu bebekte neden anne sütü sarılığı olarak çıksa da, tiroid fonksiyonları, idrar yolu enfeksiyonu ve safra yolu sorunları gibi tedavi gerektiren durumlar bu aşamada dışlanmalıdır.

HRS'de yenidoğan sarılığı takibi

Fototerapi, Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitemizde verilen hizmetler arasındadır. Sarılık kontrolü için Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları bölümümüzden randevu alabilirsiniz.

Yazıyı gözden geçiren hekim: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları uzmanı Uzm. Dr. F. Barış Elverici. Bebeğinizi muayene eden hekimin önerisi her zaman önce gelir.